Wybór
„Podaj mi rękę – mówił anioł – bo jeszcze jeden krok,
a trwoga cię ogarnie i spadniesz suchym liściem
w drapieżną czułość ziemi, w pożary ludzkich rąk,
w jeziora mroczne czasu podobne ciemnym snom”.
Znów się muzyki ciepłej płomyk zapalił biały,
a on strwożony jeszcze, choć w górę lekko szedł,
zapłakał: „Czym nie zgrzeszył odchodząc od cierpienia,
odchodząc, kiedy za mną bolesne kwiaty wiały
jej dłoni i jej oczu uderzał motyl trwożny,
i do jej stóp maleńkich przykuta ciężka ziemia?
Jam szedł za tym płomieniem, co pali nieostrożny
i nieobaczny na nic”. A anioł mówił tak:
Tyś był miłości wiernej nierozdzielony ptak,
który miał tyle serc, ileś twych braci miał,
i z każdym serc powiewem twój wielki płomień drżał,
i uczyniłeś wybór po wszelki świata czas,
jakże chcesz, żeby w trwodze o jedno ciało gasł?
Bo dusza jej to strumień, srebrzysty, żywy ton,
a nie napłynie otchłań w zielony, boży dom”.
I znów się ciszy całun w muzyki krąg układał,
a znów go strwożył czas i mówił: „Nim dorośnie
dzieciątko, czym się stanie, czy groza go nie wchłonie?”
A anioł wziął go w ciszy mocno za obie dłonie
i rzekł: „Czyś ty zapragnął krzyżować smugi dróg,
które wydrążył przed nim ognisty boży pług?
Ale wiedz: kto zaufał, gdziekolwiek niesie lot,
miłością pooddziela od miłowanych zło”.
Wtedy się serce Jana skruszyło w miękki popiół,
to serce, które z duszą porwane – ziemskie było.
I próchno się na ziemię jak rosa albo łza
zsunęło. Nisko w dali fala chmur białych szła.
Jeszcze dzwonek na wieży,
ptaki w locie i obłok,
wietrzyk dzwonił i gasł.
„Podaj mi rękę – mówił anioł –
oto się stajesz zapatrzeniem gwiazd”.
Autoportret poety, Biblioteka Narodowa, Polona
Wybór, okładka tomiku maszynopisowego poematu, wykonanego przez autora, 1943
„Ukończone 14 września 1943 roku, pisane w miesiącach: maj, lipiec, sierpień, wrzesień 1943 r.” – nad żadnym utworem Baczyński nie pracował tak długo, do żadnego nie powracał (istnieją jeszcze dwie wersje poematu); wcześniej mierzył się z tematem „wyboru” w opowiadaniu bez tytułu (marzec 1943) oraz w jedynym w twórczości utworze dramatycznym, który warto czytać razem z poematem. Tytuł Wybór związany jest z zasadniczą decyzją życiową – latem 1943 Krzysztof Baczyński, pseudonim „Krzysztof Zieliński”, zostaje żołnierzem Grup Szturmowych Szarych Szeregów. Motto z Jerzego Lieberta (z wiersza Jeździec), jakim poeta opatrzył poemat: „Uczyniwszy na wieki wybór, / w każdej chwili wybierać muszę” – mówi o traktowaniu rzeczywistości w kategoriach obowiązku i jednocześnie – o ogromnej dojrzałości duchowej. Przeżycia roku 1943 niewątpliwie wpłynęły na tę decyzję: na każdym kroku ginęli rówieśnicy: w marcu koledzy z Batorego, „Rudy” i „Alek”, w czerwcu Wacław Bojarski, postrzelony w akcji pod pomnikiem Kopernika, zaś Zdzisław Stroiński zostaje uwięziony na Pawiaku; trwa zagłada warszawskiego getta.
Wiersz Pokolenie z tomiku rękopiśmiennego 1943, 22 VII 1943, z ilustracją poety
Bolesne odczuwanie losu i świadomość odpowiedzialności za sens egzystencji były wspólne pokoleniu wojennemu, zaś dylematy poety – moralne koszty zbrojnej walki – były dylematami jego rówieśników. W elementarnej niezgodzie na zło i odpowiedzialności za kształt świata dawał wyraz swoim wątpliwościom, lękom wobec moralnej niejednoznaczności walki z wrogiem – zabijania. Bohater Baczyńskiego (wiersz napisany w styczniu 1942 pod takim tytułem miał za motto Norwidowskie: „Za to i rycerz nie lada gwałtownik, / Lecz ów, co czeka”), Jan z dramatu bez tytułu, postawiony wobec wyboru „gniewu” lub „śpiewu” – obawia się czynu, zadawania śmierci: „Ja nie uniosę” – mówi. Pomaga mu Gladiator – postać z pomnika: „Niech ci opadnie ciało i niech stanie / obok jak głaz, a ty się stań kochaniem, / a ty się stań cierpieniem”. Janowi pomaga także Matka, która przeczuwa „nad pokoleniem zawieszoną łunę”; w pierwszej scenie dramatu mówi: „Bogu / podoba się tak wszystkich puszczać swoją drogą / drogą krzyża”. Świadectwem więzi duchowej, łączącej poetę i jego matkę, będzie rękopiśmienny tomik 1943, podarowany Stefanii Baczyńskiej na imieniny we wrześniu tego roku, z utworami, które stanowią liryczny zapis drogi wyboru.
Okładka tomiku rękopiśmiennego 1943, wykonanego przez poetę jako upominek imieninowy dla matki 2 września 1943 r.
Matka Boska Zielna, rysunek poety datowany: październik 1942, Biblioteka Narodowa, Polona
Modlitwa II (Tak wzrastamy, idziemy przez czas i kochanie…) w tomiku Trzy modlitwy, podarowanym matce na Boże Narodzenie 1942 roku
W poezji Baczyńskiego, w jego wizji świata i człowieka – sumienie zajmuje miejsce centralne. Dotknięcie ciemności okalecza, jest źródłem rozdwojenia: „Cały w grozie, rozpłaszczony lękiem, / człowiek drżał, do czoła podniósł rękę / i zawołał w las, co stojąc groził: »Kim ty jesteś, który mówisz ze mnie?«” (inc. „Papier wezbrał, a dłoń jak odcięta”).
Przyjęcie drogi czynu dla ocalenia wartości, wybór: „A tylko trzeba pojąć głos i hasło, / bo jeden krok jest jak żołnierza krok, / kiedy się wstąpi weń, to się znalazło / Boga dla wiary i dzieło dla rąk” (Dzieło dla rąk) – nie był bezrefleksyjnym scenariuszem. Był dojrzałym, świadomym podjęciem brzemienia odpowiedzialności, z wpisanym weń cierpieniem sumienia:
Nic nie powróci. Oto czasy
już zapomniane; tylko w lustrach
zsiada się ciemność w moje własne
odbicia – jakże zła i pusta.
[…]
I jeden z nas – to jestem ja,
którym pokochał. Świat mi rozkwitł
jak wielki obłok, ogień w snach
i tak jak drzewo jestem prosty.
A drugi z nas – to jestem ja,
którym nienawiść drżącą począł,
i nóż mi błyska, to nie łza,
z drętwych jak woda oczu.
A trzeci z nas – to jestem ja
odbity w wypłakanych łzach,
i ból mój jest jak wielka ciemność.
I czwarty z nas, którego znam,
który nauczę znów pokory
te moje czasy nadaremne
i serce moje bardzo chore
na śmierć, która się legnie we mnie.
18 X 1943
(Spojrzenie)
Pokolenie, rysunek poety z 1940 roku, Biblioteka Narodowa, Polona
Karta z tomiku maszynopisowego poematu Wybór
Karta z tomiku maszynopisowego poematu Wybór
Karta z tomiku maszynopisowego poematu Wybór
Rzeczywistość „wyboru” – w porządku biograficznym, emocjonalnym – zyskuje w przestrzeni liryki Baczyńskiego wymiar duchowy. Poeta ujmuje los Jana – zarówno bohatera wspomnianego utworu dramatycznego, jak i w poemacie – jako „rycerza wiary”:
Jan stał pośrodku, cichy jak wielki chorąży, który sztandar przedśmiertny ogromnych niebiosów unosi. Jego głowa i płonące włosy, w których gwiazdy spalały ostatni swój płomień, stały w sklepieniu nocy, w milczenia ogromie. Tacy byli żołnierze, którzy bez mundurów, w cywilnych czapkach, z bronią zza pasa wydartą stali u serca ziemi jak burzliwe chmury przeciw wierze bezsilnej i miłości martwej.
W refleksji o szczególnym miejscu „rycerzy” w słowniku poetyckim autora Wyboru Jerzy Święch podkreślał: „uczynił z nich Baczyński orędowników miłości, caritatis; kruchy płomień tej miłości mają oni przenieść przez czas rozpętanych instynktów, epokę nienawiści”. Choć w Autobiografii wyraża „umowność roli swego bohatera”:
Ja, poszukiwacz ludzi prawdziwych,
[…] zastygłem w pomnik ze wzniesionym mieczem,
którym człowieka rozetnę czy ciemność?
Krzysztof Kamil Baczyński, Polacy, karta rękopisu z datą: 23 XII 1942, w Kodeksie 42/44, Biblioteka Narodowa, Polona
– „na moment nie wątpi, że tylko życie z kodeksem może mu przynieść ocalenie”. Jedynie śmierć – jako poświęcenie, ofiara za czyjeś życie – usprawiedliwia walkę, wejście w sferę „gniewu”.
W poemacie Wybór opis bitwy został w wersji ostatecznej zredukowany do krótkiej sceny końcowej, kiedy Jan otrzymuje śmiertelny postrzał; w wersji nieostatecznej Jan ginie, osłaniając ciałem przyjaciela. Staje się „zapatrzeniem gwiazd”, niczym w Norwidowskiej Assuncie (Spojrzeniu ku Niebu)… Jakże wymowny jest prowadzony w czystej narracji poematu wątek ziemskiej miłości, czekającej w milczeniu żony bohatera poematu, Marii: „Bo dusza jej to strumień, srebrzysty, żywy ton, / a nie napłynie otchłań w zielony, boży dom”.
W decyzji o wstąpieniu do podziemnej Armii Krajowej Krzysztofa wspierała Basia. Zbigniew Wasilewski tak zapamiętał swoją rozmowę z żoną poety: „…spytałem ją wręcz, czy zgadza się, aby Krzysztof tak się narażał […]. Odrzekła, że nie ja pierwszy ją o to pytam, że nawet kilka osób […] namawiało ją i Krzysia, aby się z tego wycofał. – On nie może tego zrobić – powiedziała. – Przeczytaj jego wiersze, a zrozumiesz, że nie może”.
Ekslibris autorstwa Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, niedatowany, linoryt, papier, 5,8 × 5 cm
Krzysztof Kamil Baczyński, Spojrzenie
czyta: Halina Łabonarska
TOP
